La revitalización lingüística y el ejercicio de los derechos lingüísticos constituyen una prioridad para los pueblos originarios. En el caso de la identidad territorial mapuche williche, el che süngun y el williche dungun requieren espacios concretos para su difusión, aprendizaje y uso efectivo.
Con el propósito de contribuir a la revitalización del che süngun o tse süngun, a continuación compartimos algunos ejemplos de saludos (chalin) orientados al contexto universitario.
::::::::::::::::::::::::::::::::::
Ejemplo 1: Malgen
Mari mari pu l’amuen. Mari mari monkü tse famo ta mülelu.
Llowaymün kiñe füta chalin.
Inche Gladys Marinao Millan ta pingelu. Feyti tañi üy.
Purrahue ta küpan. Feychi mapu mo küpay tañi moll’fün.
Mapunche malgen ta inche. Chillkatujo ta inche ka.
“Educación Diferencial” pingey tañi chillkatun srüpü.
Kümentuken mallun poñi ka il’on.
Kümentukelan “sushi” iyael.
Fentenay tañi nemül’.
Fenten mañum, pu l’amuen.
Newentuleaymün.
::::::::::::::::::::::::::::::::::
Ejemplo 2: Malgen
Mari mari pu l’amuen. Mari mari monkü che mülelu ta famo.
Llowaymün kiñe füta chalin.
Inche Karen Gallardo pingen. Feyti tañi üy.
Río Bueno ta küpan. Tayew müli tañi folil.
Ka moll’fünchengen ka chillkatujongen.
“Psicología” pingey tañi chillkatun srüpü.
Ayüken tañi chillkatun, ayüken tañi umagün ka ayüken tañi trekan pu lemu.
Inche nien kiñe nasrki, “Pelusa” pingelu.
Afi tañi nütram, pu l’amuen.
Mañum tamün all’kütun mo.
::::::::::::::::::::::::::::::::::
Ejemplo 3: Wentru
Mari mari pu l’amuen. Mari mari pu peñi.
Mari mari monkü tse famo ta mülelu.
Llowaymün kiñe füta chalin.
Inche Aristeo Aucapan ta pingelu. Feyti tañi üy.
L’afkenmapu ta küpan.
Feychi mapu mo küpay tañi moll’fün.
Mapunche wentrungen. Chillkatujo ta inche ka. “Ingeniería en Informática” pingey tañi chillkatun srüpü.
Kümentuken üñü, kümentuken ngefüñ ka kümentuken pünatra.
Kümentukelan “lenteja” iyael.
Fentenay tañi nütram, pu peñi, pu l’amuen.
Fenten mañum.
Newentuleaymün.
::::::::::::::::::::::::::::::::::
Ejemplo 4: Wentru
Mari mari pu l’amuen. Mari mari pu peñi.
Mari mari monkü ta eymün famo ta mülepayl’u.
Mapunche sünguan.
Francisco Alves Mendes Filho pingen. Feyti tañi üy.
«Chico Mendes» ta pingeken.
Xapuri mapu mo ta küpan. Tayew müli tañi folil.
Wentru ta inche ka chillkatujo ta inche. “Kinesiología” pingey tañi chillkatun srüpü.
Ayükelan tañi witran we wün’ mo, ayükelan tañi ütrelen ka ayüken tañi awkantun.
Inche nien meli trewa: “Juvenal” ta pingelu, “Chicharrón” ta pingelu, “Chiquichín” ta pingelu ka “Salchipapa” ta pingelu.
Wechuy may tañi chalin, pu l’amuen, pu peñi.
Mañum tamün all’kütun mo.
Küme mongeaymün.
::::::::::::::::::::::::::::::::::
Las expresiones y estructuras utilizadas son parte de los contenidos revisados en el electivo Idioma Mapuche: Apresto de che süngun, impartido por el docente Salvador Rumian en el Campus Osorno.